ნარჩენების მართვა თანამედროვე გარემოსდაცვითი პოლიტიკის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მიმართულებაა. ბოლო წლებში საქართველომ ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გადადგა და დანერგა მწარმოებლის გაფართოებული ვალდებულების (მგვ) სისტემა, რომელმაც ბიზნესსა და სახელმწიფოს შორის პასუხისმგებლობის ახალი მოდელი შექმნა.

EPR-ის მთავარი პრინციპი მარტივია - კომპანიები, რომლებიც ბაზარზე კონკრეტულ პროდუქტებს განათავსებენ, პასუხისმგებლობას იღებენ იმ ნარჩენებზეც, რომლებიც ამ პროდუქტის გამოყენების შემდეგ წარმოიქმნება. ეს მიდგომა ათწლეულებია წარმატებით მოქმედებს ევროკავშირის ქვეყნებში და დღეს უკვე საქართველოშიც ნარჩენების მართვის სისტემის მნიშვნელოვანი ნაწილია.

რა შეიცვალა 2022 წლიდან?

საქართველოში მწარმოებლის გაფართოებული ვალდებულების ტექნიკური რეგლამენტები ძალაში 2022 წელს შევიდა. ამ დროიდან იმპორტიორებსა და მწარმოებლებს დაეკისრათ რამდენიმე მნიშვნელოვანი ვალდებულება:

ამასთანავე, 2022 წლის 1 ივლისიდან დისტრიბუტორებს ეკრძალებათ იმ მწარმოებლების პროდუქციის ბაზარზე განთავსება, რომლებიც EPR რეესტრში არ არიან რეგისტრირებული და შესაბამისი ორგანიზაციის წევრები არ არიან. ეს ცვლილება ბიზნესისთვის ახალი პასუხისმგებლობის ეტაპი გახდა და ქვეყანაში ნარჩენების მართვის უფრო გამჭვირვალე სისტემა ჩამოყალიბდა.

რამდენი მწარმოებელია ჩართული?

EPR სისტემის დანერგვის შემდეგ ბიზნესის ჩართულობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა. გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ინფორმაციით, 2024 წლისთვის EPR-ის ელექტრონულ რეესტრში უკვე 12 800 რეგისტრირებული მწარმოებელი იყო.

ამასთანავე, საქართველოში ავტორიზებულია რამდენიმე EPR ორგანიზაცია, რომლებიც წევრი კომპანიების სახელით უზრუნველყოფენ სპეციფიკური ნარჩენების შეგროვებას, ტრანსპორტირებასა და გადამუშავებას. მათ შორის ერთ-ერთი პირველი ავტორიზებული ორგანიზაციაა თეგეტა გრინ პლანეტი, რომელიც 2022 წლიდან ფუნქციონირებს და საბურავების, ზეთებისა და აკუმულატორების ნარჩენების მართვას ახორციელებს.

დღეს თეგეტა გრინ პლანეტი ასობით კომპანიასთან თანამშრომლობს და ერთიან სისტემაში აერთიანებს იმპორტიორებსა და მწარმოებლებს, რომლებიც საკუთარი გარემოსდაცვითი ვალდებულებების შესრულებას უზრუნველყოფენ.

რა შედეგები მოიტანა სისტემამ?

EPR-ის დანერგვამ საქართველოში რამდენიმე მნიშვნელოვანი შედეგი გამოიღო.

უპირველესად, შეიქმნა სპეციფიკური ნარჩენების ოფიციალური აღრიცხვისა და მართვის სისტემა. ნარჩენები, რომლებიც წლების განმავლობაში ხშირად არაკონტროლირებად გარემოში ხვდებოდა, ეტაპობრივად ორგანიზებულ სისტემაში მოექცა.

გარდა ამისა, მნიშვნელოვნად გაიზარდა ნარჩენების ცალკე შეგროვების პრაქტიკა და დამუშავდა გადამამუშავებელი ინფრასტრუქტურის განვითარების საფუძველი. სამინისტროს მონაცემებით, მხოლოდ 2023 წელს EPR ორგანიზაციებმა 11 200 ტონაზე მეტი სპეციფიკური ნარჩენი შეაგროვეს და გადაამუშავეს.

მნიშვნელოვანი ცვლილებაა ისიც, რომ კომპანიებმა ნარჩენების მართვა უკვე ბიზნესპროცესის ნაწილად აღიქვეს და არა მხოლოდ სამართლებრივ ვალდებულებად.

რას გვასწავლის საერთაშორისო გამოცდილება?

მწარმოებლის გაფართოებული ვალდებულების სისტემა პირველად ევროპაში დაინერგა და დღეს წარმატებით ფუნქციონირებს გერმანიაში, შვედეთში, ნიდერლანდებში, საფრანგეთსა და ევროკავშირის სხვა ქვეყნებში.

საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ EPR:

ევროკავშირის გამოცდილება ცხადყოფს, რომ სისტემის წარმატება მხოლოდ კანონმდებლობაზე არ არის დამოკიდებული. გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს ბიზნესის, სახელმწიფოსა და საზოგადოების თანამშრომლობას.

რა გამოწვევები რჩება?

მიუხედავად მიღწეული პროგრესისა, EPR სისტემის სრულყოფისთვის საქართველოში ჯერ კიდევ რამდენიმე მნიშვნელოვანი გამოწვევაა.

ერთ-ერთი მთავარი საკითხია ბიზნესის კიდევ უფრო ფართო ჩართულობა, განსაკუთრებით მცირე და საშუალო კომპანიების მხრიდან. ასევე აუცილებელია მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება, რადგან ნარჩენების სწორად შეგროვება მომხმარებლის მონაწილეობით იწყება.

მნიშვნელოვანია გადამამუშავებელი ინფრასტრუქტურის განვითარებაც, რათა ქვეყანაში შეგროვებული ნარჩენების მაქსიმალური ნაწილი ადგილობრივად გადამუშავდეს და ხელახლა რესურსად იქცეს.

თეგეტა გრინ პლანეტის როლი

თეგეტა გრინ პლანეტი 2022 წლიდან ერთ-ერთი პირველი ავტორიზებული EPR ორგანიზაციაა საქართველოში. მისი საქმიანობა მოიცავს გამოყენებული საბურავების, ზეთებისა და აკუმულატორების ნარჩენების შეგროვებას, ტრანსპორტირებასა და მართვას ცირკულარული ეკონომიკის პრინციპების შესაბამისად.

ამასთან ერთად, ორგანიზაცია აქტიურად მუშაობს გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლებაზე, თანამშრომლობს სკოლებთან, უნივერსიტეტებთან, ბიზნესთან და საერთაშორისო პარტნიორებთან, რადგან EPR სისტემის წარმატება მხოლოდ ნარჩენების შეგროვებით არ განისაზღვრება - ის საზოგადოების ჩართულობასა და პასუხისმგებლობის კულტურის ჩამოყალიბებასაც ეფუძნება.

მომავალი ცირკულარული ეკონომიკისკენ

EPR სისტემის დანერგვამ საქართველოში საფუძველი ჩაუყარა თანამედროვე ნარჩენების მართვის მოდელს. მიუხედავად იმისა, რომ სისტემა ჯერ კიდევ განვითარების ეტაპზეა, უკვე აშკარაა, რომ ის ხელს უწყობს როგორც გარემოს დაცვას, ისე ბიზნესის პასუხისმგებლობის ზრდას და ცირკულარული ეკონომიკის განვითარებას.

რაც უფრო მეტი მწარმოებელი, იმპორტიორი, სახელმწიფო უწყება და მომხმარებელი ჩაერთვება ამ პროცესში, მით უფრო ეფექტიანი გახდება სისტემა და მით უფრო მეტი რესურსი დაბრუნდება ეკონომიკაში ნარჩენის ნაცვლად.